1966

1966, Sabena

Stichting van Delta Air Taxi (DAT), later omgedoopt tot Delta Air Transport door de Antwerpse vastgoedmakelaar Frans Van den Bergh. DAT zal later via de Compagnie Maritime Belge (CMB) in handen van Sabena geraken.

1966, Nederland

Stichting van de Algemene Nederlandse Vereniging van Reisbureaus (ANVR), ontstaan uit de fusie van de Algemene Vereniging van Organisatoren van Reizen (AVOR) en de Nederlandse Verenigingen van Passage- en Reisburo’s (NVPR).

1966, Suncomfort

, Stichting van Suncomfort, een initiatief van Rudolf Vanmoerkerke (1924-2014) en de Standaard Groep van de familie De Smaele/Sap. In 1968 nam de Standaard de aandelen van Vanmoerkerke over. In 1976 werd Suncomfort door Airtour gekocht en in de Intop Groep geïncorporeerd. Het ging samen met Intop in 1980 ten onder.

Mijn verhaal begon in Oostende op een regenachtige avond in maart 1966. Wij, Karel Philips (+2003, zie nota 1) en ik, stonden in de lift die naar de zevende verdieping kroop van de Résidence Alexandre in de Koningsstraat 14. Wij merkten meteen een opvallende reproductie op van een schilderij (met het origineel werden wij later geconfronteerd). Wij keken elkaar aan en dachten hetzelfde: wat staat ons hier te wachten? De liftdeur schoof open en onmiddellijk moesten wij een keuze maken. Twee kleurrijke objecten vochten om onze aandacht: een imposant schilderij (het origineel van de reproductie uit de lift) en een opvallende vrouw. Het eerste object was een Vasarely (1908-1997, zie nota 2) het tweede leek nog kostbaarder: Christiane Maertens (1928-2022, zie nota 3) , toen mevrouw Vanmoerkerke.

Wij waren de eerste gasten en werden met zachte maar onmiskenbare dwang naar een groot kantoor gejaagd waar een tweede Vasarely en een imposante man met een beetje te klein hoofd, in een perfect maatpak van duidelijk Engelse snit, samen de ruimte leken te vullen. De man was aan het telefoneren in een soort Engels dat kwalitatief een stuk minder was dan het pak dat hij droeg, maar het ging om ponden en dollars en dan doet het (West-Vlaams) accent en de grammatica niet echt terzake. Ondertussen was onze baas, Antoon Sap (°1930) aangekomen en wij trokken ons bescheiden terug op de achtergrond. Niet toevallig was die achtergrond in de buurt van een dubbele deur waarachter het geluid van knallende kurken en klinkende glazen ons bereikte.

Twee minuten later stonden wij als eersten, wat ons verblijdde, met een glas champagne in de ene en een heet toastje in de andere hand. Overigens kon Philips, die niet verstoken was van enige vraatzucht – vooral als het hem niets kostte, de rest van de avond alleen maar lispelen omdat hij zijn mond had verbrand. Ik was voorzichtiger en minder gulzig maar had wel mijn toastje laten vallen en probeerde het nu onder een Perzisch tapijt te laten verdwijnen.

De volgende verrassing waren de sigaren. Dankzij mijn vriend, Rik Bogaert (+1979, zie nota 4) die mij dit rookgerief taksvrij én aan kostprijs bezorgde, was ik een fervente paffer geworden, maar wat ik daar kreeg aangeboden sloeg mij met verstomming: sigaren van 100 frank (2,50 €) het stuk! De boodschap zou ik pas veel later begrijpen …

Heren, even uw aandacht a.u.b., Jan Bayens, toenmalig commercieel directeur van Standaard Boekhandel sloeg met zijn zegelring, veel te hard, tegen zijn kristallen glas. Ik zag afgrijzen in de ogen van mevrouw Vanmoerkerke, het woord is aan de heer Sap, algemeen directeur van Standaard Boekhandel (alsof wij dit niet wisten).

Antoon Sap (°1930, zie nota 5), haalde een verkreukeld papiertje uit de zak van zijn al even kreukelige jas (Sap was de grootste sloddervos van Vlaanderen) en schraapte zijn keel. Alle aanwezigen die Sap kenden, keken uit naar een nieuw glas, want zijn toespraken waren onverstaanbaar en indien zij dat wel waren, onbegrijpelijk.  Daarenboven had Sap ons in de vergadering van filiaalchefs al verteld dat er een project op stapel stond dat iets met reizen te maken had. Maar daar zal mijnheer Vanmoerkerke u meer over vertellen. De laatste zin van Sap verplaatste mijn aandacht – met enige inspanning – van de benen van Christiane Maertens naar het gelaat van haar echtgenoot .

Vanmoerkerke had geen mooie stem, evenmin sprak hij smetteloos Nederlands en zijn volzinnen waren niet van een geroutineerd spreker. Maar er ging iets uit van de man, die wij nog nooit eerder hadden ontmoet. De glazen werden niet meer geledigd en zelfs aan de kant gezet, de interesse groeide met de seconde en onzichtbaar sloot zich een kring rond onze gastheer. Meer dan vijftig jaar na datum herinner ik mij nog woordelijk wat Vanmoerkerke ons die avond vertelde, correctie, mij vertelde, want het was alsof hij alleen maar tot mij sprak: Wij staan op een keerpunt van de geschiedenis van het reizen en het toerisme. Tot voor kort was reizen het voorrecht van de rijken, binnenkort gaat iedereen op reis, zelfs de doppers! De Belgische reisbureaus, die elitair en francofoon zijn, hebben de boot gemist! Zij denken hun positie veilig te hebben gesteld in een monopolie dat Airtour heet maar dat is “wishful thinking”. Het is aan dynamische Vlaamse bedrijven en mensen zoals u om de  kansen aan te grijpen … En zo ging het nog een tijdje verder. Het zweet parelde op zijn voorhoofd en de West-Vlaamse tongval werd nadrukkelijker. Maar de toehoorders, de 15 filiaaldirecteurs van de grootste boekhandel van Vlaanderen, waarvan sommigen zich het kruim van het Vlaamse intellect waanden, hingen aan zijn lippen.

Vanmoerkerke eindigde zijn toespraak met de spreekwoordelijke wortel voor de bek van de ezel(s) door te wijzen op de voordelen van de reisverkopers: gratis of tegen sterk verminderde prijs reizen, de wereld die wij nu alleen maar uit boeken kenden; zelf te ontdekken en de Cubaanse sigaren van 100 F ter plaatse aan 5 F kopen! De volgende dag gaf, een deskundige, maar door mijn collega’s als een azijnpisser omschreven Willy Vanholme (1931-2022, zie nota 6)  een inleiding over de structuur en werking van de nieuwe organisator, die Vanmoerkerke en de Standaard Groep samen hadden opgericht.

Het betrof de nieuwe touroperator Suncomfort (zie nota 7). Het reisaanbod voorzag slechts één bestemming (Mallorca) en twee hotels (El Pueblo en Son Caliu). Later werd er nog een autocarprogramma (Centra Tours) aan toegevoegd. Men voerde 6 vluchten uit met een DC-6 van Spantax en de reizen kon men alleen in Standaard Boekhandels boeken, publicitair ondersteund door de kranten van de Standaard Groep. Twee van de 15 Standaard boekhandels verkochten de helft van de aangeboden capaciteit: mijn vestiging (Brugge) en deze van Mechelen, waar Philip Maertens (zie nota 8) toen directeur was.

De laatste dag van de bijeenkomst bood Vanmoerkerke ons een afsluitende lunch aan in een uitstekend visrestaurant (de andere maaltijden, gefinancierd door de Standaard groep, waren zoals meestal, niet te vreten!). Het toeval wilde dat ik tegenover Vanmoerkerke zat en niet alleen de gelegenheid had om met hem te praten maar hem ook recht in de ogen keek. Ik zag een andere figuur dan de eerste avond.  Niet meer de demagoog, maar een nieuwsgierig en leergierig man die voortdurend peilde naar de kwaliteiten maar vooral de zwakheden van zijn evenmens. Toen wij, beide in een licht euforische toestand, afscheid namen zei hij: ik weet niet of je een goede boekhandelaar bent, maar een goede reisagent zal je zeker worden. Twee jaar later, toen ik de Standaard Groep verliet om zelfstandig te worden, ontmoette ik Vanmoerkerke opnieuw en ons eerste meningsverschil, één van de vele, opbouwen, maar daar later meer over … 

Rudolf Vanmoerkerke

Rudolf Vanmoerkerke werd geboren in Oostende op 7 oktober 1924 als de oudste van de vier kinderen van Charles, oorlogsinvalide, voerman en koetsier, zelf zoon van een paardenkoopman – en van Hilde Hallez, een kostersdochter uit Ichtegem, die als housekeeper (chef van de kamermeisjes) werkte in het Bellevue Hotel in Oostende.

rudolf van moerkerke

De kleine Rudolf was geen briljant jongetje: niet erg sterk en geplaagd door bronchitis (op oudere leeftijd kreeg hij daar opnieuw last van) en bijziend (het brilletje sneuvelde soms bij confrontaties en bij het voetballen). Ook op school scheerde hij geen hoge toppen, op 16 jaar gaf hij er de brui aan, zogenaamd omwille van de oorlogs-omstandigheden maar in feite omdat hij er niet kon uitblinken.

Hij raakte betrokken bij het Jeugdverbond der Lage Landen, de opvolger van de Dietsche Blauwvoetvendels en de Nederland Eén, beweging. In die periode begon hij te bouwen aan zijn netwerk, een strategie die hij zijn ganse leven koesterde. Hij maakte kennis met de journalist Manu Ruys (1924-2017, zie nota 9) maar ook de latere VU-politici: Maurits Van Haegendoorn (1903-1994, zie nota 10) en Maurits Coppieters  (1920-2005, zie nota 11) behoorden tot zijn vrienden, samen met de dominicaan, pater Jules Callewaert 18886-1964, zie nota 12) en de ACV-leider Jef Deschuyfeleer (1913-1959, zie nota 13). In 1945 helpt deze laatste Rudolf aan een baan bij de Boerenhulp voor Stadskinderen. Daar maakte hij kennis met de politicus en Kortrijkse burgemeester (1950-1958) Jules Coussens (1898-1978). Deze flamboyante ondernemer werd later voorzitter van de Beroepsvereniging van Autobus- en Autocarondernemingen van Vlaanderen (BAAV, zie nota 14) die als de West-Vlaamse afdeling van de Belgische Federatie van Belgische Autocar- en Autobus-ondernemingen (FBAA) fungeerde. Rudolf werd er het hulpje van volksvertegenwoordiger Arthur Catteeuw (1880 -1954), die er secretaris was en nam, na diens overlijden, zijn plaats in. 

De volgende jaren dweilde Rudolf Vanmoerkerke Vlaanderen af en leerde hij ieder autocarbedrijf kennen, soms beter dan de eigenaars zelf. Hij verdiende goed maar was ondertussen gehuwd met een vrouw die hield van dure dingen. Hij kreeg dan ook de toelating van de raad van bestuur van de BAAV om buiten zijn loondienst  zelfstandige activiteiten te ontwikkelen: de uitgave van een ledenblad en een verzekeringsportefeuille.

In 1953 zette hij zijn eerste geniale zet. Met medewerking van de journalist Louis De Lentdecker (1924-1999, zie nota 15)  lanceerde hij een campagne tegen de Britse bussen die in België opereerden. De minister van verkeer, de socialist Edouard Anseele (1902-1981) nam een, door Vanmoerkerke zijn netwerk geïnspireerd, besluit waardoor aan de Belgische autocaristen minstens de helft van de ritten moest worden oegekend. Maar die hadden hiervoor niet voldoende materiaal en de Britse touroperators kregen  problemen om hun passagiers te vervoeren. Vanmoerkerke speelde de reddende engel en bood bussen aan, via zijn eigen – in 1953 opgerichte – West Belgium Coach (zie nota 16) die het beste materiaal, afhuurde. Als secretaris van de federatie kende hij immers elke bus in Vlaanderen.

Kort na het tekenen van de contracten met de Britse touroperators nam hij ontslag bij de federatie. Uit die tijd stamde zijn reputatie van the one frank man. Hij maaket contracten met de autocaristen voor 10 BEF per km en verkocht aan de Britten tegen 11 BEF.

Vanmoerkerke had een open oog voor de evolutie van het toerisme. Hij zag de opkomst van de charterluchtvaart in het Verenigd Koninkrijk, voelde de achteruitgang in de autocar opdrachten, en zocht naar een gelijkaardige activiteit. De partner lag voor de hand want in 1955 had een andere figuur van West-Vlaamse afkomst, Robert De Meutter (1927-2017) de touroperator Airtour gesticht. Daar bleven echter de deuren voor Vanmoerkerke gesloten. De overwegend Franstalige aandeelhouders zagen niets in de paysan uit Oostende en wezen hem hooghartig af. Zij maakten meteen de grootste fout uit hun carrière!  Dan maar op zoek naar een alternatief: dit vond hij in, het op 13 augustus 1964 opgerichte, Sunair, maar ook daar voelde hij zich niet goed, hij was immers maar één van de 15 vennoten.

Vervolgens kwam de tweede geniale zet. Samen met Albert de Smaele (19221-2009, zie nota 17) stichtte hij de touroperator Suncomfort en ging een moordende concurrentie aan met de maatschappij waar hij zelf aandeelhouder was, Sunair. Na twee jaar viel deze touroperator, die een goede naam had in zijn schoot. De Smaele nam zijn aandeel in Suncomfort over, mede op verzoek van deze zijn zwager, CVP-burgemeester en later staatsecretaris voor toerisme, Jan Piers (1920-1998) wiens belangen uiteraard in Oostende lagen. Piers vervulde dan ook bestuurdersmandaten, hem door Vanmoerkerke bezorgd. Kapitaalsverminderingen uit hoofde van de oorspronkelijke aandeelhouders en -verhogingen door Vanmoerkerke zorgden er voor dat de inspraak van de andere vennoten tot nul werd herleid.

De derde, vooral financieel, belangrijke stap was de creatie van de Sun International holding (1974). Vanmoerkerke bleef de vennoot (55 %), Sofina nam 20 %, het Nederlandse Oranje-Nassau 15 % en de verzekeraar Assubel 10 %. Op deze wijze vergrootte hij zijn fortuin en haalde sterke aandeelhouders binnen die nieuwe projecten ondersteunden, bijv. Air Belgium en Sunparks.

In 1983 nam hij de resten van zijn vroegere concurrent, Airtour over maar slaagde er  niet in (onder meer door toedoen van de VVR) om Sunsnacks in te palmen. In 1984 introduceerde Vanmoerkerke zijn holding op de beurs. Dit liet hem toe zijn persoonlijk fortuin (zie nota 18) nog te vergroten zonder macht te verliezen.

Uiteraard maakte Vanmoerkerke ook fouten. Vooral een slechte verticale integratie. Air Belgium en Sunparks waren te klein en bleken grote verliesposten. Maar ook, en dit was vreemd voor een gehaaide ondernemer, had hij te veel vertrouwen in sommige partners. Zo waren de contracten met het Duitse Kaufhof (zie nota 19) te conditioneel en dus nadelig;  en deze met de onbetrouwbare Georges Gutelman (1938-2019) slecht tot onbestaand.

Tenslotte was de keuze van een opvolger in de persoon van zijn zoon Mark de onverstandigste beslissing die hij ooit nam. De goed opgeleide maar te agressieve en impulsieve Mark (1952-2022, zie nota 20) was niet in staat een ingewikkeld zakenimperium, dat gebouwd was op combines en compromissen te beheren. Hij miste zowel het inzicht als de werkkracht van zijn vader. Het mislukken van zijn (korte) carrière in de politiek (hij was gecoöpteerd CD&V senator) was daar een voorbeeld van.

Maar ook de conflicten met de reisagenten en hun vertegenwoordigers (vooral de VVR) kostte Vanmoerkerke, naar eigen zeggen, miljoenen. Het  bondgenootschap tussen zijn, onderschatte, rivaal Gerard Brackx (1931-2011) en de VVR kostte hem het blijvend vertrouwen van de reisagent. 

Het bleek ook dat de buitenlandse avonturen, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, verlieslatend waren. Daarnaast waren er in Nederland problemen met het management; in Frankrijk was het niet beter en Duitsland durfde men gewoon niet aan.

In de jaren negentig verloor Vanmoerkerke niet alleen de greep op de markt, maar ook op zijn eigen groep. De managers volgden elkaar op tot hij, tegen de wens van zijn zoon Mark in, besloot te verkopen. Er kwamen eindeloze processen tussen vader en zoon. Na een lange zoektocht bleek het Britse Airtours bereid over te nemen, niet zozeer omdat zij het zo een goede deal vonden maar om de dominante positie van het Duitse TUI op een Europese continent een halt toe te roepen.

Evenmin als Rudolf of Mark Vanmoerkerke waren de Britten in staat het tij te keren en op 9 oktober 2000 deelde Airtours (later Mytravel en  Thomas Cook) mee de operaties in België te beëindigen (zie nota 21). Op deze wijze kwam een einde aan de meest dynamische en prestigieuze reisgroep die België ooit kende. Wel is het zo dat, in tegenstelling tot wat door veel journalisten beweerden, noch de Sun groep, noch een onderdeel ervan ooit failliet ging. Dit is vooral te danken aan Luc Van Geluwe (°1949, zie nota 22), gewezen secretaris-generaal van de Sun Groep, die instond voor de vereffening van de talrijke vennootschappen. 

Drie vennootschappen van het Sun imperium bleven, gedurende enkele tijd, nog actief:

– de airbroker Skyways die door Erik Vanhoornyck (°1963) was overgenomen en oorspronkelijk was gesticht door Bob De Meutter (1927-2017) als de keten Sun Reizen/De Zwaluwen.

– VMK Assur n.v. was de vroegere reisverzekeringsmaatschappij Artas (voorheen Sun Assistance), waar Rudolf Vanmoerkerke, samen met zijn vriendin en latere echtgenote Nicole Gevaert (°1951) de dienst uitmaakte. Vanmoerkerke verkocht het handelsfonds van Artas aan Van Coillie-Isure en vormde de verzekeringsmaatschappij om tot een makelaar, die vooral zijn eigen patrimonium verzekerde. Hij was er bestuurder tot 14 augusts 2014. Na zijn overlijden kwamen de aandelen in handen van Mark en Sophie Vanmoerkerke.

– de vroegere holding Sun Internationaal, waarvan men de naam op 25 juni 1999 wijzigde in WELG Holding en op 10 november 2010 in Thomas Cook Financial Services Belgium. Afgaande op de benoeming van de bestuurders nam Thomas Cook deze vennootschap in 2003  over en ging ten onder in het faillissement van de Thomas Cook groep.

Ik kende Rudolf Vanmoerkerke bijna 50 jaar. Misschien jammer voor ons beide, werd hij nooit een echte vriend maar ondanks onze vele en soms confronterende meningsverschillen waren wij nooit gezworen vijanden. 

Wij spraken zo een twintigmaal onder vier ogen en daaruit ontstond een wederzijds  respect.  Rudolf Vanmoerkerke was een keihard en succesvol zakenman, zijn prioriteit was altijd het bereiken van het zakelijk doel en daarvoor moest alles wijken. In die context was hij meedogenloos en de zeldzame momenten dat hij het niet was, bleek het puur uit vergetelheid. Voor deze levenshouding betaalde Rudolf Vanmoerkerke een zware tol. Zijn zogenaamde vrienden uit de zaken wereld, inzonderheid de haute finance, verdwenen ofwel fysiek ofwel sociaal en zijn gezin viel uiteen. Met zijn zoon (Marc) sprak hij alleen nog via advocaten; zijn (eerste) echtgenote leidde al lang haar eigen leven, zijn zoon (Bernard) overleed tragisch en met zijn dochter was de relatie koel. Rudolf Vanmoerkerke was dus een rijk maar eenzaam mens.  Desondanks was hij buiten het zakenleven, een goed, maar vooral een fijn mens. In de gesprekken over het drama dat wij beide ondergingne (het verlies van een zoon) was ik diep onder de indruk van zijn warme menselijkheid en zijn sereen inzicht op het leven.

Rudolf Vanmoerkerke was  ongetwijfeld de belangrijkste figuur die de Belgische reiswereld ooit kende. Hij verzamelde niet alleen een fortuin maar democratiseerde, meer dan wie ook, het georganiseerd toerisme. Hij was de Eddy Merckx van onze sector en niemand zal ooit zijn palmares kunnen evenaren.

Rudolf overleed op 7 december 2014 in Montreux. Op een gedenkplechtigheid in Oostende waar ik, samen met Patrick De Maeseneire (°1957) als gastspreker optrad, was niemand van de familie Vanmoerkerke, behalve zijn (tweede) echtgenote, Nicole Gevaert (°1951), aanwezig. In de maanden die volgden bleek dat Mark en Sophie Vanmoerkerke, in tegenstelling tot wat velen dachten, toch erfgenaam waren van de meeste vennootschappen van Vanmoerkerke.

1966, maart, Duitsland

In Berlijn greep de eerste ITB toerisme beurs plaats, zij werd de grootste ter wereld.

1966, 19 maart, Toerisme

Jan Piers (1920-1998), burgemeester van Oostende werd staatssecretaris voor het openbaar ambt en toerisme in het kabinet Vanden Boeynants. Hij bleef dit tot 7 februari 1968 maar brak er geen potten.

1966, 1 juni, DAT

Freddy Van Gaever (1938-2017) werd directeur van Delta Air Transport, hij bracht de maatschappij tot grote bloei.

1966, 22 november, UFTAA

Stichting van de Universal Federation of Travel Agents Associations door de Indiër Jimmy Guzder en de Italiaan dr.jur.  Guliano Magnoni (+1994). Het was een fusie van de International Federation of Travel Agencies en de Universal Organization of Travel Agents Associations.

1966, 31 december, Toerisme

De International Union of Official Travel Organisations (thans UNWTO) noteerde in 1966 119,98 miljoen toeristen, die wereldwijd 13,34 miljard $ uitgaven.

Nota’s

  1. Karel Philips (+2003) was directeur van Standaard Boekhandel in Gent, ik in Brugge. Hij was geen goede boekhandelaar maar wel een goede organisator en vooral een blinde volgeling van eenieder die zijn meerdere was. Hij kende maar één devies: Befehl ist Befehl. Dat was nog een overblijfsel uit zijn oorlogsverleden.
  2. Victor Vasarelly (1908-1997), Hongaars-Franse kunstenaar, één van de voornaamste vertegenwoordigers van de popart. Zijn grotere werken kosten thans meer dan 25.000 €.
  3. Christiane Maertens (1928-2022) was de zus van Lionel Maertens, stichter van Transeurope, ooit het beroemdste fuifnummer van Oostende. Zij wa dus de tante van Michel (°1955), de vroegere eigenaar van Hotel Navarra in Brugge.
  4. Rik Bogaert (+1979), was de zoon van sigarenfabrikant en senator Albert Bogaert (1915-1980), en vader van CD&V-politicus, Hendrik Bogart (°1968).
  5. Anton Sap (°Antwerpen 1930) was het jongste kind en de enige zoon van volksvertegenwoordiger (1919-1940), minister (1932-1934, 1939-1940) Dr. pol/soc. Gustaaf Sap (Kortemark 1886-Brussel 1940). Vanaf 1927 was deze Gustaaf Sap de meerderheidsaandeelhouder en de onbetwiste baas van De Standaard. Antoon Sap zelf was directeur-generaal van Standaard Boekhandel. Hij had drie beroemde zwagers: Prof. Dr. baron André Vlerick (1919-1990), Dr.jur. Jan Piers (1920-1998) burgemeester van Oostende en Dr.jur. Albert de Smaele (1921-2009), topman van De Standaard. De dominante aanwezigheid van vijf slimme zusters en minstens twee geniale zwagers, scheepten hem op met een minderwaardigheidscomplex.
  6. Willy Vanholme (1931-2022) was een militair die in het begin van de jaren zestig in dienst kwam van Vanmoerkerke. Hij was het organisatorisch brein van de touroperator.   
  7. Enkele jaren later, toen Vanmoerkerke de controle over Sunair verwierf,  nam de Standaard Groep Suncomfort volledig over . Na het faillissement van deze groep kwam het in handen van Airtour en ging samen met hen in 1980 ten onder.
  8. Ik ontmoette Philip Maertens opnieuw als co-directeur bij Reizen De Raedt en nog later als collega toen hij Eureca Reizen uitbaatte, dat in 1984 failliet ging.
  9.  Manu Ruys (Antwerpen 1924-Brugge 2017) was een schitterend journalist. Van 1949 voor 1989 werkte hij voor De Standaard.
  10. Maurits Van Haegedoorn (Leuven 1903-Neerijse 1994), was dr. geschiedenis en rijksarchivaris. Hij was VU-senator (1968-1977) en vooral bekend voor de vervlaamsing van de scoutsbeweging.
  11. Maurits Coppieters (St. Niklaas 1920-Deinze 2005) was master geschiedenis  en dr. in de rechten. VU-kamerlid en senator en Europees parlementslid (1965-1981)
  12. Jules Callewaert (Torhout 1886-Gent 1964) Dominicaan en pacifistische flamingant die grote invloed uitoefende op de Vlaamse Beweging.
  13. Jef Deschuffeleer (Laken 1913-Leuven 1959) invloedrijk vakbondsman en vriend van kardinaal Cardijn. CVP-senator (1958-1959).
  14. Deze beroepsvereniging bestaat als zodanig niet meer maar haar opvolger exploiteert Busworld (internationaal bussalon).
  15. Louis de Lentdecker (Dendermonde 1924-Brussel 1999) was één van de vele legendarische journalisten (specialiteit gerechtsjournalistiek) van de oude Standaard waar hij van 1947 tot 1990 actief was. Als gewezen verzetsheld en overtuigd Vlaming was zijn positie politiek onaantastbaar. Op latere leeftijd voerde de media hem op als een conservatieve curiositeit.
  16. Deze vennootschap is thans deel van de Keolis groep.
  17. Albert De Smaele (1921-2009), was dr.jur. en master politieke en sociale wetenschappen. Hij was de schoonzoon van Gustaaf Sap (1886-1940) en als topman van De Standaard hoofd van de familieclan tot aan het faillissement van de groep (1976).
  18. De journalist Ludwig Verduyn (°Waregem 1960) schatte in 2000 het fortuin van Vanmoerkerke op 375 miljoen €.
  19. Deze, toenmalige derde grootste, Duitse warenhuisgroep (na Karstadt en Metro) had grote belangen in het toerisme maar stootte die op het einde van de jaren negentig af. Kaufhof kwam later in handen van Metro die het in 2015 verkocht aan de Canadese warenhuisgroep Hudson Bay Company die het in september 2018 doorverkocht aan aan de Sigma holding van de Oostenrijkse ondernemer Réné Benko (°Innsbruck 1977) die Kaufhof fuseerde met Katstadt. Tijdens en na de coronacrisis moest Kaufhof verschillend malen worden gered door de Duitse overheid tot in januari 2024 de Duitse zakenman Bernd Baetz (°Sinsheim 1950) voor een symbolisch bedrag de aandelen kocht.   
  20. Gérard Bremond (°1937) de topman van de Franse vastgoedgroep, Pierre & Vacances, die Sunparks van Mark Vanmoerkerke (1952-2022) overnam, bevestigde dit in 2007 nogmaals. Hij omschreef hem als erg agressief.
  21. De ironie van het lot zorgde er voor dat één van mijn vennootschappen tot vereffenaar van Sun International Holidays (het vroegere Airtour) werd aangesteld.
  22. Luc Van Geluwe (°Oostende 1949) is doctor in de rechten en was sedert 1975 in dienst van de Sun Groep. Later was hij, naast verzekeringsmakelaar, consultant belast met de vereffening van de vennootschappen uit de vroegere Sun groep.